TÜRKİYENİN SU VARLIĞI                                   

(Akarsularımız, Göllerimiz, Denizlerimiz, Yeraltı sularımız)

1)TÜRKİYE’NİN AKARSULARI                                                                             

  Akarsuların genel özellikleri:                                                                                

 -Akarsularımızın debisi yüksek değildir.                                                                               

  —Akarsularımızın akış hızı yüksektir.                                                                    

 —Akarsularımızın rejimi düzensizdir.                                                                         

  —Bazı akarsularımız kaynağını dışarıdan alır. Asi, Meriç                              

—Bazı akarsularımız da Türkiye’de doğar, dışarıda denize dökülür.

—Fırat, Dicle, Aras, Kura, Çoruh                                                                                                       

  -Akarsularımızdan şu şekilde yararlanılır: 

-İçme suyu   

  -Sulama  

-Turizm   

-Balıkçılık 

  -Enerji üretimi                                                            

  -Türkiye’nin yeryüzü şekilleri çeşitli olduğundan akarsu havzalarımız da farklı özellikler gösterir.

             TÜRKİYE’NİN BAŞLICA AKARSULARI:    

    Karadeniz’e dökülenler: 

   Çoruh Nehri: Üç ana koldan doğar. Çoruh, Oltu, Tortum çayları. Bunlar Yusufeli’nde birleşerek Gürcistan’dan denize dökülür. Vadi derin olduğu için Rafting sporları yapılır.                                                              

  Harşit Çayı: Trabzon ve Gümüşhane dağlarından doğar.                          

 Yeşilırmak: üç ana koldan doğar. Kelkit; Erzincan dağlarından doğar. Erbaa,Niksar ovasına gelir, Burada Sivas’tan diğer Yeşilırmak ile birleşir. Çarşamba’dan Denize dökülür.                                                               

 Kızılırmak: İç ve Doğu Anadolu’dan kaynağını alır. En uzun kolu Sivas’tan doğar. İç Anadolu’da iç bükey bir yay çizer. Devrez Çayı ve Gökırmak ile birleşir. Daha sonra Bafra’dan denize dökülür.                                                                                 

 Bartın çayı: Küre dağlarından doğar. Taşımacılık yapılır.

Yenice çayı: Üç ana koldan oluşur. Aras suyu ve Ulusu ile Bolu’dan geçer Büyüksu ile birleşir. Devrek’ten denize  dökülür.                                                                                                                                                                                                                                             

Sakarya nehri: Porsuk Çayı ile Kırmir Çayı ile birleşerek Sakarya’yı oluşturur. Daha sonra Pamuk ovada Göksu ile birleşir ve Adapazarı’na ulaşır

 Marmara Denizine Dökülen Akarsularımız:     

 Susurluk çayı: İç Batı Anadolu’da Şaphane Dağlarında doğar. Nilüfer çayıyla birleşerek Marmara’ya dökülür.                                                                                                                                                                                                                                                Ayrıca: Gönen ve Karabaş çayları vardır.

Ege Denizine Dökülen Akarsularımız:                                                    

 Meriç nehri: Türkiye-Yunanistan sınırını oluşturur. Bulgaristan’da Rodop dağlarından doğar.Ege denizine dökülür.                                                                                                                                                                                                                                                                                               Bakırçay: aynı adı taşıyan graben boyunca akar.                                                                                                                                                                                         

 Gediz nehri: Kütahya’daki Murat dağından doğar. İzmir körfezinin kuzeybatısından dökülür. Alaşehir ve Kum çayı ile birleşir                                                                                                                                                                                                             

  Küçük Menderes ırmağı: Boz dağlardan doğar. Kuşadası körfezinden denize dökülür.                                                                                                                                                         

Büyük Menderes Irmağı: Kaynağını İç batı Anadolu dağlarından alır.                                                                                                                                           

Akdeniz’e dökülen    Akarsualarımız::                                                                                                                                                                                                                         

  Aksu ırmağı: Eğridir Gölü ve Davras dağlarından kaynağını alır, Antalya’dan denize dökülür.                                                                                                                                                             

 Manavgat çayı: Karstik kaynaklarla beslenir. Kanyon vadileri içerisinde akar. Manavgat’tan denize  dökülür.                                                                                                                                                  

Göksu ırmağı: Taşeli platosundan iki kol halinde doğar. Kanyon vadilerden akar. Ermenek çayı ile birleşerek Akdeniz’e dökülür.                                                       

Seyhan nehri: Aladağ ve Bolkar dağlarından doğar. Çakıtçayı ve Tahtalı dağlarından doğan Göksu ile birleşir.                                                                                                                                                

 Ceyhan nehri: Elbistan havzasını çevreleyen dağlardan kaynağını alan Ceyhan, Maraş’taki Aksu çayı ile birleşir. Çukurova’ya ulaşır ve İskenderun körfezinden denize dökülür.            

Basra Körfezine Dökülen Akarsularımız: 

 Fırat nehri:Erzurum dağlarından doğar, Karasu ile Karasu ve Aras Dağlarından doğan Murat kollarından oluşur.bu iki kol Keban barajına dökülür ve Barajdan çıktıktan sonra Fırat adını alır. Daha sonra Suriye ve Irak’tan geçerek Dicle ile birleşir. Şat-ül Arap adı altında Basra körfezine dökülür.                                                                                                                                                                                                             

Dicle nehri: Bitlis Dağlarının güney yamaçlarından doğar. Türkiye-Suriye sınırını oluşturur ve Irak topraklarına girer. Fırat’la birleşir ve Basra Körfezine dökülür. En önemli kolu Yüksekova’dan kaynağını alan Zapsuyu’dur.                                   

Hazar Denizine Dökülen Akarsularımız                                                                                                                                                                               

 Kura nehri: Yalnızçam ve Allahûekber dağlarından doğar. Ardahan’ı geçtikten sonra Gürcistan’a girer, Aras ile birleşerek Hazar’a dökülü                                                                                                                  

 ARAS:Palandöken ve Kargapazarı dağlarından doğar. Iğdır ovasında, Çıldır Gölünden kaynağını alan Arpaçay ile birleşir ve ülkemizi terk ederek Kura ile birleşir.

AKARSU HAVZALARIMIZ

a) İç Anadolu Kapalı Havzaları:

1-Afyon, Akarcay havzası: Güneyde sultan dağları, Kuzeyde Emir dağları, kütlesi arasında çökme sonucu oluşmuş içinde Karamuk, Akşehir ve Eber göllerinin bulunduğu havzadır. Eber gölünün suları Akşehir’e dökülür. Akşehir’in suyu tuzlu, Eber’in suyu tatlıdır. Karamuk gölünün suları, bir düden vasıtasıyla Eğirdir gölüne dökülür.

2-Konya kapalı Havzası: Güneyde Toros dağları, kuzeyde Obruk platosu ile çevrilidir. Bu havzada Beyşehir gölünden gelen Çarşamba suyu dökülür. Bu havzaya dökülen akarsular, tuzlu bataklıkları besler.

3-Tuz gölü havzası: Tuz gölü çevresi, çökme sunucu oluşmuştur. Havzanın çevresindeki yüksek sahalardan gelen kısa boylu akarsular. Tuz gölüne dökülür.

b) Göller Yöresi Kapalı bir tuzla kaplanır.

1-Burdur gölü havzası: Çevreden gelen birçok geçici akarsu ile Tefenni ovasından gelen Eren çayı dökülür.

2-Acıgöl Havzası: Doğudaki Söğüt dağlarından kaynağını alan geçici akarsular dökülür.

Not: Göller yöresinde ayrıca Salda, Yarışlı, Burak ve Kestel gölleri kapalı havza özelliği taşır.

c) Van kapalı havzası:

Van gölünün güneyinde Bitlis, kuzeyinde ise volkanik dağlar uzanır. Van gölü, Nemrut dağından çıkan lavlar sonucu oluşmuştur. Van gölünün suyu sodalıdır.

AKARSULARIMIZIN REJİMLERİ:

Akarsu rejimi: Akarsuyun debisinin yıl içersinde gösterdiği alçalma yükselme halindeki seviye değişikliğidir.

Akarsuyun debisi: Akarsuyun her hangi bir yerindeki enine kesitinden 1sn’yede gecen su miktarına debi denir.                                                                        

 Debiye etki eden faktörler:

1)İklim (yağış sıcaklığı)                                                                                                                                                                                   

  2)Bitkiörtüsü                                                                                                                                                                                                                

3)Havzadaki büyük kaynaklar ve yeraltı suları                                                                                                                                                                                                                           

4)Yatağın geçirimliliği                                                                                                                                                                                                                                                

5)Dağlardaki kar kalınlığı                                                   

6)Gölle                                                                              

7) İnsan

                              Rejime etki eden faktörler

Yağış rejimi 

2) Yağış biçimi

3) Akarsu kaynağı

4) Sıcaklık ve buharlaşma

5) Havzanın genişliği

6) Arazinin şekli ve eğimi

                            AKARSU REJİM TİPLER

a) Yağmur Suları İle Beslenen Akarsular: Akdeniz ikliminin görüldüğü yerlerde, akarsularda yazın seviye düşmesi, kışında seviye yükselmesi görülür. Karstik kaynaklarla beslenen akarsularda, seviye düşmesi fazla olmaz. Akdeniz akarsu rejimi, barajın olmadığı akarsu veya kolunda görülür. Örnek: Baraj olan

Seyhan-Ceyhan-Gediz-Manavgat gibi akarsular doğal özelliğini kaybetmiştir.

 

b) Kar ve Buz Suları İle Beslenenler: Bu rejim, yağışın büyük bölümünün kar şeklinde düştüğü yüksek dağlardan kaynağını alan akarsularda görülür. Örnek: D. Karadeniz ve D. Anadolu akarsuları. Bu tip akarsularda, akım seviyesi Mart- Ağustos arasında yükselir, kışın düşer.

c) Kaynak sularıyla beslenenler: Örnek: Manavgat ve Köprücay’dır.

d) Gölden çıkan akarsular:

 1-Beyşehir gölünden çıkan ve Konya arazisini sulayan Çarşamba suyu

2-Eğirdir gölünden çıkan Kovada çayı.

 3-Manyas gölüne ulaşıp, tekrar gölden çıkan Koçaçay

 4-Ulubat gölünü ulaşıp tekrar gölden çıkan Kemalpaşa- Orhaneli                                                                                                                                                      5-Erzurum ovasının doğu ve güneyindeki bataklık ve göllerden çıkan Karasu

 6-Çıldır gölünden çıkan Arpaçay

e) Karma rejimli akarsular: Ülkemizdeki büyük akarsulardan Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya, Fırat ve Dicle önemli karma rejimli akarsulardandır.bu tür akarsular, farklı iklim bölgelerinden beslenir.

Türkiye yağış açısından çok çeşitlilik göstermektedir. Genelde sahil kesimlerimiz 1000 mm nin üzerinde yağış alırken Rize 2300; Orta Anadolu ise sadece 300 mm civarında yağış almaktadır. Bu da sıcaklığın ve buharlaşmanın arttığı yaz aylarında kuraklığa sebep olmaktadır.

 

Şiddetli Yağışlar

 

Bir yağısın şiddetli sayılabilmesi için; formulüne göre bulunan değere esit veya yüksek olması gerekir. Türkiye’de Standart zamanlarda bugüne kadar gerçekleşen maksimum yağışlar incelendiğinde kısa sürelerde en şiddetli yağışların Hopa’da , saatlik ve günlük yağışlarda ise Antalya ve Marmaris’te olduğunu görmekteyiz.

 

Şiddetli yağışlar sonucu oluşan seller yüzey akışına geçen yağışın tahliye edilememesi, alt yapının yeterli olmaması sonucu ortaya çıkan afetlerdir. Ayrıca ağaçların mehfez ve köprüleri tıkaması sonucu su tahliye olamamakta ve yerleşim alanlarını su basmaktadır.

 

 

NİSPİ NEM DAĞILIMI

 

Nispi nem mevcut basınç ve sıcaklıkta, havadaki su buharı miktarının, aynı basınç ve sıcaklıktaki havanın alabileceği maksimum su buharı miktarına oranına denir ve % olarak ifade edilir. Diğer bir deyişle nispi nem havanın doyma açığını gösterir. Nispi nem mutlak nem miktarını vermez.

 

 

BUHARLAŞMA DAĞILIMI

 

Buradaki değerlendirmeler açık yüzey buharlaşma verilerinden yapılmıştır. Kış aylarında donma nedeniyle buharlaşma havuzları servisten kaldırılmaktadır. Türkiye’nin Nisan-Kasım uzun yıllık buharlaşma miktarlarının alansal dağılımı, G.D.Anadolu’da buharlaşmanın fazla olduğunu göstermektedir. Nispi nem ile buharlaşma arasında ters bir orantı vardır.

 

 

BULUT KAPALILIĞI

 

Türkiye’de Bulut kapalılığı kuzeyde fazla güneyde azdır. Doğu Karadeniz’de kapalılığın yüksek olması ile yağışlar arasında doğru bir orantı vardır.

 

 

GÜNEŞLENME DAĞILIMI

 

Güneşlenme süresi ve şiddeti enleme dayalı parametrelerdir. Bulut kapalılığı ile ters orantılıdır. Güneyde güneşlenme süre ve şiddeti daha fazladır.

 

 

RÜZGAR DAĞILIMI

 

Havanın bütün gazlar gibi genleşme ve akma kabiliyeti vardır. Yatay yönde yer değiştiren bir hava kütlesinin hareketine rüzgar denir. Yeryüzü çeşitli nedenlerle farklı ısınır. Böylece ısınan hava kütlesi genleşerek yükselir. Komşu bölgedeki soğuk hava bu bölgeye doğru akmaya başlar. Ve rüzgar meydana gelir.

 

Rüzgarın hangi yönden, ne kadar süreyle ve ne kadar sıklıkla estiğinin bilinmesi gerekir.

 

Alansal dağılımda en fazla ortalama hızın Çanakkale’de olduğunu görüyoruz. Bozkurt, Gelibolu, Ankara, Kırşehir, İskenderun’da 38m/sec lik maksimum hızlara rastlanmıştır. Bu hız saatte 136 km’ ye karşılık gelmektedir.

 

 

Maksimum rüzgar dağılımı

 

Rüzgar bilgileri rüzgar enerjisi çalışmalarında çok gereklidir. Rüzgar santrallerinin kurulabilmesi için gerekli rüzgarlı alanların tespit edilmesi çok önemlidir. Coğrafi faktörler rüzgarın hızını önemli ölçüde etkilemektedir. Bu konuda özel araştırmalara gerek vardır.

 

 

BASINÇ DAĞILIMI

 

Atmosferdeki gazların temas ettikleri yüzeylere uyguladığı kuvvete hava basıncı denmektedir. Hava sıcaklığına bağlı olarak yoğunluktaki artma ve azalmalar sebebiyle basınçta değişiklikler görülür. Bunun yanı sıra hava basıncı, mevsimler, yükseklik, yerçekimi, cephe ve basınç sistemlerine bağlı olarak değişmektedir.

 

Türkiye de basıncın yükseltiye dayalı olarak 776-1026 mb arasında değiştiğini söyleyebiliriz. Meteorolojik çalışmalarda yükselti faktörünü elemine etmek için istasyon basıncı hesaplamayla deniz seviyesine indirilmektedir.

Türkiye ılıman kuşak ile subtropikal kuşak arasında yer alır. Türkiye’nin üç tarafının denizlerle çevrili olması, dağların uzanışı ve yeryüzü şekillerinin çeşitlilik göstermesi, farklı özellikte iklim tiplerinin doğmasına yol açmıştır. Yurdumuzun kıyı bölgelerinde denizlerin etkisiyle daha ılıman iklim özellikleri görülür. Kuzey Anadolu Dağları ile Toros Sıradağları, deniz etkilerinin iç kesimlere girmesini engeller (Şekil 5.14.). Bu yüzden yurdumuzun iç kesimlerinde karasal iklim özellikleri görülür. Dünya ölçüsünde yapılan iklim tasniflerinde kullanılan ölçütler esas alınarak, ülkemizde şu iklim tipleri ayırt edilebilir (Atalay, İ., 1997).

 

Karasal İklim

Karadeniz İklimi

Akdeniz İklimi

Marmara (Geçiş) İklimi

 

1.Karasal İklim

 

Yaz ile kış arasında sıcaklık farkı fazla, yağışlar genellikle ilkbahar ve kış mevsiminde gerçekleşmekte, yazın kuraklık egemen olmaktadır. Bu iklim; İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri ile Trakya’nın iç kısmında hüküm sürmektedir. Yağış ve sıcaklık özelliklerine bağlı olarak karasal iklim dört alt tipe ayrılabilir.

 

a. İç Anadolu Karasal İklimi

 

Yazları biraz sıcak, kışları soğuktur ve soğuğun şiddeti Orta Anadolu’nun doğu kısmına doğru artmaktadır. Doğal bitki örtüsü, yaz kuraklığından dolayı alçak kısımlarda bozkırlardan, yüksek kesimlerde ise kuru ormanlardan oluşur. Soğuk ay olan Ocak ayı ortalama sıcaklığı -0.7°C, sıcak ay olan Temmuz ayı ortalama sıcaklığı 22°C, yıllık ortalama sıcaklık 10.8°C dir. Ortalama yıllık toplam yağış 413.8mm dir ve yağışların çoğu kış ve ilkbahar mevsimindedir. Yaz yağışlarının yıllık toplam içindeki payı %14.7 dir. Yıllık ortalama nispi nem %63.7 dir.

 

b. Doğu Anadolu Karasal İklimi

Kış mevsimi oldukça soğuk ve uzun, yazı serin geçer. Ancak düşük rakımlı sahalarda yazın sıcaklık yüksektir. Soğuk periyot boyunca bu bölge kar altındadır ve don olayı sık görülür. Doğal bitki örtüsü, yüksek rakımlı yerlerde çayırlardan, düşük rakımlı yerlerde ise bozkırlardan ve bunların çevresindeki yüksek kesimlerde kuru ormanlardan oluşur. Soğuk ay olan Ocak ayı ortalama sıcaklığı –4.2°C, sıcak ay olan Temmuz ayı ortalama sıcaklığı 24.2°C, yıllık ortalama sıcaklık 10.2°C dir. Ortalama yıllık toplam yağış 579.4mm dir ve yağışların çoğu kış ve ilkbahar mevsimindedir. Yaz yağışlarının yıllık toplam içindeki payı %9.5 dir. Yıllık ortalama nispi nem %60.2 dir.

 

c. Güneydoğu Anadolu Karasal İklimi

Yazları çok sıcak, kışları ise nadiren soğuk geçer. Doğal bitki örtüsü, düşük rakımlı düzlüklerde cılız bozkırlar ve kuraklığa dayanıklı çalılardan oluşur. Soğuk ay olan Ocak ayı ortalama sıcaklığı 3.7°C, sıcak ay olan Temmuz ayı ortalama sıcaklığı 29.8°C, yıllık ortalama sıcaklık 16.4°C dır. Ortalama yıllık toplam yağış 565.7mm dır ve yağışların çoğu kış ve ilkbahar mevsimindedir. Yaz yağışlarının yıllık toplam içindeki payı %2.6 dır. Yıllık ortalama nispi nem %53.6 dır. Bölgede nispi nem oranının düşük olması buharlaşma miktarını artırmakta ve yaz yağışları zaten az olan bölgede, yaz kuraklığı oldukça yoğun ve uzun sürmektedir.

 

d. Trakya Karasal İklimi

Yazı sıcak ve kışı nispeten soğuk geçer. Doğal bitki örtüsü kuru ormanlardan oluşur. Soğuk ay olan Ocak ayı ortalama sıcaklığı 2.8°C, sıcak ay olan Temmuz ayı ortalama sıcaklığı 23.9°C, yıllık ortalama sıcaklık 13.2°C dır. Ortalama yıllık toplam yağış 559.7mm dır ve yağışların çoğu kış, ilkbahar ve sonbahar mevsimindedir. Bölgede az da olsa yazın da yağış olur. Yaz yağışlarının yıllık toplam içindeki payı %17.6 dır. Yıllık ortalama nispi nem %69.6 dır

 

2. Karadeniz İklimi

 

Bu iklim tipi Karadeniz Bölgesi’nin kıyı ve dağların kuzeye bakan kesimleri ile Marmara Bölgesi’nin Karadeniz kıyı kuşağında etkilidir. Yaz ile kış arasındaki sıcaklık farkı fazla değildir. Yazlar nispeten serin, kışlar ise kıyı kesiminde ılık, yüksek kesimlerde karlı ve soğuk geçer. Her mevsimi yağışlı olup su sıkıntısı görülmez. Doğal bitki örtüsünü, kıyı bölümünde geniş yapraklı nemli ormanlar ve yüksek kesimlerde ise soğuk ve nemli şartlarda yetişen iğne yapraklı ormanlar oluşturur. Soğuk ay olan Ocak ayı ortalama sıcaklığı 4.2°C, sıcak ay olan Temmuz ayı ortalama sıcaklığı 22.1°C, yıllık ortalama sıcaklık 13.0°C dır. Ortalama yıllık toplam yağış 842.6mm dır. Yaz yağışlarının yıllık toplam içindeki payı %19.4 dır. Yıllık ortalama nispi nem %71 dır.

 

3. Akdeniz İklimi:

 

Bu iklim, Ege Bölgesi’nin büyük bir bölümü ile İç Anadolu’nun batı kesiminde ve Akdeniz Bölgesi’nde Torosların güneye bakan kesimlerinde etkilidir. Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır. Kıyı kuşağında kar yağışı ve don olayları nadir olarak görülür. Yüksek kesimlerde kışlar karlı ve soğuk geçer. Kıyı kuşağının doğal bitkisini, sıcaklık ve ışık isteği yüksek ve kuraklığa dayanıklı olan kızıl çam ve bunların tahrip edildiği yerlerde her zaman yeşil olan makiler oluşturur. Yüksek yerlerde ise iğne yapraklı karaçam, sedir, ve köknar ormanları hakimdir. Soğuk ay olan Ocak ayı ortalama sıcaklığı 6.4°C, sıcak ay olan Temmuz ayı ortalama sıcaklığı 26.8°C, yıllık ortalama sıcaklık 16.3°C civarındadır. Ortalama yıllık toplam yağış 725.9mm dir ve yağışların çoğu kış mevsimindedir. Yaz yağışlarının yıllık toplam içindeki payı %5.7 dir. Bu yüzden bölgede yaz kuraklığı hakimdir. Yıllık ortalama nispi nem %63.2 dir.

 

4. Marmara İklimi:

 

Marmara Bölgesi’nin kuzey Ege’yi de içine alacak şekilde güney kesiminde görülür. Kışları Akdeniz iklimi kadar ılık, yazları Karadeniz iklimi kadar yağışlı değildir. Karasal iklim kadar kışı soğuk, yazı da kurak geçmemektedir. Bu özelliklerden dolayı Marmara iklimi, karasal Karadeniz ve Akdeniz iklimleri arasında bir geçiş özelliği göstermektedir. Buna bağlı olarak doğal bitki örtüsünü alçak kesimlerde Akdeniz kökenli bitkiler, yüksek kesimlerde kuzeye bakan yamaçlarda Karadeniz bitki topluluğu özelliğindeki nemli ormanlar oluşturmaktadır. Soğuk ay olan Ocak ayı ortalama sıcaklığı 4.9°C, sıcak ay olan Temmuz ayı ortalama sıcaklığı 23.7°C, yıllık ortalama sıcaklık 14.0°C dir. Ortalama yıllık toplam yağış 595.2mm dir ve yağışların çoğu kış mevsimindedir. Yaz yağışlarının yıllık toplam içindeki payı %11.7 dir. Yıllık ortalama nispi nem %73’tür

Türkiye, 36° – 42° Kuzey paralelleri ile 26° 45° Doğu meridyenleri arasında yer alır. Diğer bir ifadeyle, Türkiye Ekvator’un kuzeyinde ve Greenwich’in doğusunda bulunan bir ülkedir. Türkiye’nin matematik konumunun sonuçları şöylece sıralanabilir:

 

Doğu – batı istikametinde 76 dakika yerel saat farkı bulunur.

 

Aynı anda tek ortak saat kullanılır. Çünkü doğu – batı yönünde fazla geniş değildir.

 

Güneş ışınları hiçbir zaman dik açıyla gelmez.

 

İki meridyen arası uzaklık yaklaşık olarak 85 – 86 km dir.

 

Orta kuşakta yer alır.

 

Mevsimler belirgin olarak görülür.

 

Kışın cephesel yağışlar fazladır.

 

Güneyden kuzeye gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçülür.

 

Güneyden kuzeye gidildikçe cisimlerin gölge boyu uzar.

 

Güneyden kuzeye gidildikçe gece – gündüz süreleri arasındaki fark artar.

 

Kuzeyden esen rüzgârlar sıcaklığı düşürürken, güneyden esen rüzgârlar sıcaklığı yükseltir.

 

Dağların güney yamaçları daha sıcaktır. Buna bağlı olarak güney yamaçlarda yerleşmeler fazladır.

 

Bir cismin öğle vakti gölgesi daima kuzeydedir.

TÜRKİYE’NİN DAĞLARI
Dağ: İç kuvvetlerin etkisiyle oluşan ve çevresine göre yüksekte olan yüzey şekillerine dağ denir.
Genel olarak ülkemiz engebeli ve yüksek bir yapıya sahiptir. Ortalama 1132 m. İle Avrupa’nın en yüksek ülkesidir. (Asya;1000m. Avrupa;300m.) Dağlar ülkemizin yer şekillerinin önemli bir kısmını oluşturur. Ülkemizin % 55′i 1000 m. üstü, % 25′i 500- 1000 m. arası,% 8-9 ‘u- 0- 250 m. arasındadır. Kısa mesafelerde bile büyük yükselti farklarına rastlanılabilir. Kısa mesafelerde yükselti çok değişir. Ülkemizde yükselti batıdan- doğuya, kıyıdan- iç kesimlere doğru artar. Kuzey ve Güneyde uzanan sıradağlar Doğuda birleşirler buda Doğunun yükseltisini arttırmıştır, Kuzey ve Güneyde kıyıya paralel uzanan dağlar bu kıyıların girintisi çıkıntısı az sade bir özellik göstermesini sağlamıştır.
Ülkemizde yükseltinin fazla olma nedeni;
1-Alp-Himalaya Orojenezi sunucu oluşan genç bir arazi olması,
2- Epirojenik hareketlerle toptan yükselmiş olmasıdır
Ülkemizde dağlar doğu- batı doğrultusunda uzanır. Ülkenin dağlarının Doğu-Batı uzantılı olmasının Alp-Himalaya kuşağının arasında kalmasından dolayıdır.
Ülkemizde ki dağlar genel olarak I. zamanda oluşmaya başlamıştır. II. Zamanda aşınmaya uğramış ve alçalmışlardır. II. zamanda aşınan tortular deniz ortamlarında birikmiş; III. zamanda oluşan Alp dağ Oluşum Hareketiyle kıvrılarak yükselmiş ve orojenik dağlarımız oluşmuştur. IV. Zamanda Epirojenez ile yükseklikleri artmıştır. Ayrıca III. zamandan beri devam eden volkanik olaylarla da volkan konileri oluşmuştur.
Etkinlik çalışması: Türkiye fiziki ve deprem haritalarının incelenerek;
1-Ülkemizin kuzey ve güneyinde uzanan dağlar ile fay hatları arasında paralellik var mıdır? Varsa nedenleri nelerdir?
Paralellik vardır. Genelde kıvrım dağlarının bulunduğu sahaların kenarlarında fay hatları uzanır. Deniz tabanındaki esnek tortular kıvrılmaya uğrarken, sert masif dediğimiz kütleler sıkışma sırasında kıvrılamayan kırılmış ve fay hatları oluşmuştur.
2- Fay hatlarının uzanışı ile kırıklı dağlar, grabenler ve tektonik göllerin uzanışı arasında paralellik var mıdır? Varsa neden?
Fay hatlarının uzanışı ile 1-Kırıklı dağlar, 2- tektonik oluklar( grabenler) ve tektonik göllerle birlikte 3-Depremler, 4- Kaplıca ve maden suları, 5-Volkanizma arasında doğal olarak paralellik vardır. Kırılma sonucunda iki yanındaki faylar boyunca yükselen kısımlara Horst, alçalan kısımlara Graben denir. Ayrıca çöken çanaklara suların birikmesi ile tektonik göller oluşmaktadır.Ülkemizde oluşumuna göre dağlar(Ülkemizde dağların oluşumu üç şekilde gerçekleşmiştir)
1-Orojenezle oluşum; Derin deniz çanaklarında biriken tortular kıtaların hareketi sırasında sıkışması sonucu kıvrılarak yükselmesi olayıdır. Bu olay sıra dağları oluşturur. Hareketler yatay ve dikey olmak üzere iki yönde gelişir. Genellikle, yatay hareketler kıvrılma ve kıvrım dağlarına, dikey hareketler de kıvrılma ve kırık dağlarına yer verirler. Türkiye’deki dağların çoğu orojenik hareketlerle meydana gelmiştir.
Türkiye’deki dağlar Avrupa ile Afrika kıtası ve Arap Yarımadası arasındaki Tetis jeosenklinalinde bulunan tortul tabakaların orojenik hareketi sonucunda oluşmuştur. IV. Zamanda yükselerek bugünü halini almıştır. Kuzey Anadolu ve Toros Dağları Alp Orojenezi’nin Türkiye’deki kuzey ve güney kanadını oluşturmaktadır. Ege bölgesi’ndeki horst ve grabenler de aynı sistemin içinde yer almaktadır.
Alp- Himalaya sistemi denen bu dağ sıraları Avrupa’da İspanya’nın batısından başlayarak Avrupa’nın güneyi boyunca uzanarak ülkemize, buradan İran, Afganistan, Hindistan’dan Çin‘e kadar uzanır.
Anadolu’nun kuzey ve güneyinde doğu-batı genel yönünde uzanan bu dağlar, kıyı çizgisinin uzanışını da belirlemiştir. Bu iki kanat, Doğu Anadolu’da (Van Gölü kuzeyinde) birleşirler.

A-Kıvrılma: Deniz tabanına biriken tortuların sıkışarak kıvrılıp yükselmesi. Kuzey Anadolu ve Toros Dağları Alp-Himalaya kıvrım sisteminin Anadolu’daki uzantılarıdır. Bunların dışında İç Batı Anadolu, İç Anadolu ve Doğu Anadolu’da orojenik hareketlerle meydana gelmiş 2.derece dağ sıraları bulunur.

B-Kırılma: Türkiye’de Alp Orojenez inden sonra devam eden yer hareketleri; Özellikle Anadolu’nun doğudan batıya doğru itilmesine ve gerilmelere yol açmış, bu hareketler yer kabuğunun kırılması şeklinde olmuştur. Yer hareketleri ile Anadolu’yu boydan boya kesen fay hatları oluşmuştur.
Yer kabuğundaki kırık hatlar(Fay hatları) boyunca blok halinde yükselme ve çökmelerle dağlar oluşmaktadır. Kırılma sonucunda iki yanındaki faylar boyunca yükselen kısımlara Horst, alçalan kısımlara Graben denir.
Ege bölgesi’ndeki Yunt dağı, Bozdağlar ve Aydın dağları horst, bunlar arasındaki Gediz, Büyük Menderes ve Küçük Menderes ovaları ise tipik birer grabendir.

Ülkemizdeki Ana Fay Hatları:
1-) Kuzey Anadolu Fay Hattı: Batıda Saroz Körfezi’nden başlaya Varto’ya kadar uzanır. Bu hatta sık sık büyük depremler meydana gelir. 17 Ağustos 1999 Marmara ve 12 Kasım 1999 Düzce depremleri bunların en yakın ve en büyüklerindendir.

2-) Doğu Anadolu Fay hattı: Doğuda, Antakya-Kahraman Maraş oluğundan Varto’ya kadar uzanır. Burada Kuzey Anadolu Fay Hattı ile birleşir. Burada da şiddetli depremler olmuştur.

3-)Batı Anadolu Faylar Kuşağı: Saruhan -Menteşe Masifi gerilmelere uğraması sonucu, Batı Anadolu’da kırıklı yapının yaygın olduğu, çoğununda düşey atımlı faylarla Horst ve graben dizileri oluşmuştur.

2-Volkanizma ile dağların oluşumu: Volkanlardan çıkan malzemelerin birikmesiyle oluşan dağlara volkanik dağlar ( volkan konisi- tek dağ) denir.
Türkiye’nin en önemli volkanik sahaları 3 bölgemizde toplanmıştır;
1-.Doğu Anadolu bölgesi, 2-İç Anadolu Bölgesi, 3-Batı Anadolu bölgesi,
Türkiye’de volkanik olaylar II. zamanda deniz altı volkanizması olarak başlamış, III. jeolojik zaman (Tersiyer) başlarında yüzey volkanizması başlamış, tarih çağlarına kadar devam etmiştir. Akdeniz Volkan kuşağı üzerindeki ülkemizde, volkanik faaliyetler sonucu sıralar halinde uzanan volkanik dağlar oluşmuştur.
Ayrıca bir veya birkaç merkezden meydana gelen püskürmelerle lav ve çeşitli boyuttaki taneli maddelerin birikmesiyle koni şeklindeki dağlar meydana gelmiştir. Lavlar bazen de araziye yayılarak bazalt platolarını oluşturmuştur. Ülkemizdeki yanardağlar bu gün aktif olmayan sönmüş yanardağlardır.

Takip Et

Her yeni yazı için posta kutunuza gönderim alın.